دعوت فردي
نويسنده : مصطفي مشهور
ترجمه : علي عزيزي / بانه
به نام خدا
امروز جهان بشريت به قلههاي دانش و تكنولوژي دست يافته ، جهان پهن و گسترده را به دهكدهاي كوچك تبديل كرده ، و آسايش و رفاه معيشتي به اوج خود رسيده و زندگي پر زرق و برق شده ، و در يك جملهي كوتاه ميتوان گفت : عالم خيال به عالم واقعيت تبديل شده است ... اما اين كاروان در حركت به سوي منزلگاه خويش ، تنها از ابراز عقل استفاده كرده و تنها بر آن تكيه زده بود ، وقتي كه به منزلگاه رسيده و ميخواهد از اين به بعد شاهد لحظات خوب زندگي خويش باشد و زندگي موفقيتآميز خود را نظاره كند ، اما روح و روان آن در ميان آن جهان پر زرق و برق همچنان احساس ناراحتي و خلل و كمبودي خواهد كرد ، كمبودي كه ضمير ناخودآگاهش او را به سوي مأمن و مبدأ اصلي خويش رهنمون ميكند و او را وادار به اقرار به عالم والا و ماوراء طبيعت و رو كردن به خالق يكتاي بيهمتا خواهد نمود و ( روح و روان ) تنها او را منبع تأمين امنيت و خواستها و تغذيهي خويش ميداند .
جهان بشريت طعم و كام دستاورد و پيامد عقل بدون نقل را چشيده و احساس كرده و در جستجوي سعادت واقعي است و پي به اين واقعيت برده كه بايد ماشين زندگي انسان توسط عقل و نقل به سوي منزلگاه اصلي به حركت در آورده شود .
پس امروز بشريت عاشق معشوق گمشدة خويش و در پي يافتن آن است تا پروانهوار به دور آن طواف نمايد ، و شديداً تشنه آنست . پس بهترين ساقي كجاست ؟ تا آنها را سيراب كند و از مرگ نجات دهد و دوباره در كالبد آنها جان تازه بدمد ...
پس كدام آب شيرينتر و سالمتر از اسلام ؟ و كدام ساقي پاكتر و مهربانتر از داعي اسلام ؟
لذا ، اي داعي الي الحق آستين همت را بالا ببر ، و عزم خود را بر اجراي پروژه دعوت بويژه دعوت فردي ، جزمتر كن ، و مردم را از مرگ نجات ده ، و در كالبد آنها جان تازه بدم ؛ زيرا تو مهربانترين فرد به جامعه بشريت هستيد و بهترين سخن را بر زبان ميرانيد ، و بهترين فردي هستي كه خالصانه و بدون هيچ گونه توقعي در راستاي روشنگري ديني و هدايت مردم گام برميداريد . پس هزارها درود بر تو ، تويي كه در راستاي گسترش فرامين الهي و نهادينه كردن حق و رباني كردن جامعه شب و روز تلاش ميكني ؛ آه ! چه لحظههاي به يادماندني است آنگاه كه تو سخن و خواست الهي را به جامعه بشريت ارائه ميدهيد و در واقع به سخنگوي او تبديل شدهايد .
آه ! چه لحظههاي به يادماندني است آنگاه كه با روش منطقي و اصولي و گفتگو و ديالوگ حق را ارائه ميدهيد و مردم را با اين زبان به حق دعوت ميكنيد و در عين حال نيز مشت محكمي را بر دهان كساني ميكوبيد كه ميگويند اسلام حامي و مروج خشونت است و با زور شمشير دامنه خود را گسترش داده .
آه ! چه لحظههاي به يادماندني است آنگاه كه با اين روش مسالمتآميز و مهرآميز مي خواهيد با زبان حال و قال اعلام بداريد كه نمونه عيني مسالمتآميز و مهرآميزي با خلق خدا و همچنين نمونه عيني خداخواهي به جاي هواخواهي ، دگرگرايي به جاي خودگرايي ، جامعهگرايي به جاي انزواگري و ... همين است كه شما آن را مشاهده ميكنيد .
آه ! چه لحظههاي به يادماندني است آنگاه كه با فردي ناشناس نشستهايد و هيچ توقعي از او جز پذيرش رحمت الهي نداريد و هيچ هدفي را جز اصلاح وي مدنظر نداريد ...
آه ! چه لحظههاي به يادماندني است آنگاه كه پيامبر ميفرمايد اگر فردي به وسيله تو هدايت يابد ، از دنيا و مافيها براي تو بهتر است .
پس انشاءالله با عزمي جزمتر در راستاي ساختن جامعهاي اسلامي و حكومتي اسلامي تلاش و كوشش بنما ؛ زيرا همين تلاشها است كه ميتواند در آينده نه چندان دور اين اهداف را تحقق بخشند . و اين گفتهاي نيست كه بر روي كاغذ نوشته شود و بس و خيالي نيست كه تنها در عالم ذهن باقي بماند ، بلكه تلاشي است بس سترگ و واقعي ( براي نمونه ) زيرا همين تلاشها و دعوتهاي كوچك و فردي بود كه صهيونيسم توانست حكومت و دولت يهودي را از عالم خيال به عالم واقع تبديل كند . زماني كه تئودر هرتزل از دولت يهود سخن راند و كتابي را در همين راستا نوشت ، همهي مردم حتي خود يهوديها او را ديوانه ميدانستند ؛ اما شد آنچه كه نميشد ! !
پس تو نيز اين تلاشها را دست كم مشمار ، با ياري خدا شروع به فعاليت و انجام وظيفة ديني كن ، در آينده نه چندان دور اين فعاليتها مثمرثمر واقع خواهند شد ؛ در حركت به سوي اين اهداف از سختيها و اذيت و آزارها مهراس زيرا آيندهاي بسيار خوب در انتظار شما است و پيامبر بزرگوار را در اين راه مقتداي خود قرار ده و همانند دكتري متخصص شروع به خدمت كن و بيماريها را خوب تشخيص ده و از داروخانة اسلام براي آنها دارو تهيه كن ...
مترجم
مقدمه :
براي مركز تحقيقات و پژوهشهاي اسلامي مايهي بس خوشحالي است كه بر اين رسالة برادر گراميمان – كه پيرامون دعوت فردي به نگارش درآمده – مقدمهاي كوتاه بنويسيد .
اين رساله شامل روش و مراحل ( مفيدي ) است كه با ياري خدا ميتوان بوسيله آنها اهداف مورد نظر را تحقق بخشيد .
حقيقتاً بر ما واجب است آنچه را كه بدان ايمان آوردهايم ، به اجرا درآوريم ، و بزرگترين تلاش را به اصلاح خود و دعوت ديگران اختصاص دهيم . و همچنين واجب است كه دعوت ما در دل و فكر و جانمان جايي گيرد و در خون و رگمان نفوذ و سرزمين وجودمان را اشغال كند ...
دعوت فردي گونهاي از گونههاي دعوت به شمار ميآيد . زيرا وسايل و ابزار ( دعوت ) بسيار زيادند از جملة آنها ، نوشتن ، موعظه و خطبه ، ديدار و ملاقات ، سخن عادي ، تلاش جدي و ... داعي ] در پروژه دعوت فردي [ در ميان همه اينها داراي تلاش نكوهيده و ستوده است .
داعي وقتي كه به اطراف خود نگاه ميكند ، در حلقة تدريسش در مسجد و خانهاش شاگردان و پيروان خود را ميبيند ؛ و با تمامي آنها برخورد شايسته و زيبا دارد ، و هميشه اين فرمايش پيامبر را مورد نظر قرار ميدهد كه ميفرمايد : « اگر خدا يك فرد را بوسيله تو هدايت دهد ، اين از همه چيز براي تو بهتر است»
در اين مقدمة كوتاه ميخواهيم به پروژة « فرد واحد » بپردازيم و خلاصه آن اين است كه همه كساني كه از طريق دعوت فردي مشغول انجام وظيفه هستند ، همه تلاش آنها در اين خلاصه ميشود در مدتي كه در نظر گرفتهاند دوست و ياور جديد ديگري را وارد دعوت كنند ، و به اين پروژه فكر خواهند كرد و عزم خود را بر تحقق آن جزم و تمام توان خود را در راه آن صرف خواهند نمود ؛ و اين را به عنوان آزمايشي براي خود تلقي ميكنند .
و موفقيت در اين پروژه ، به معناي چند برابر شدن تعداد دعوتگران اسلامي و پرچمداران جهاد در راه خدا و گسترش پرسرعت دعوت اسلامي و ازدياد تودة مسلمان و تقويت توان آنها است ؛ و همچنين به معناي اين است كه ما مرحلهاي را جهت تحقق اهداف و آمال مسلمانان طي كردهايم ...
داعي در هر گامي كه برميدارد هرگز كليدي كه بدان دلها را باز ميكند از ياد نخواهد برد . آن هم : « نبئنا بتأ ويله انا نراك من المحسنين / ما را از تأويل و تعبير آن بياگاهان كه تو را از زمرة نيكوكاران ميبينيم . يوسف آيه 36 »
واجب است كه داعي با نفس خويش جهاد كند و نسبت به آن موضع بازرس و اصلاحگر و نظارهگري را داشته باشد و اگر بر آن پيروز شود ، بر غير آن به آساني ميتواند فايق آيد .
زيرا خداوند ميفرمايد : « قد افلح من زكاها / حقيقتاً كسي رستگار و كامياب ميگردد كه نفس خويشتن را پاكيزه دارد و بپيرايد . شمس آيه 9 »
در پايان از خداوند مهربان ميخواهيم كه ما را به سوي خير توفيق دهد و از زمرة پيروان تلاشگر و حزب نجات بخش خود ، قرار بده ؛ زيرا تو بهترين مولي و بهترين كمك رساني ...
مركز تحقيقات و پژوهشهاي اسلامي
( مجله الدعوه )
دعوت به سوي خدا
( دعوت فردي ) :
دعوت به سوي خدا ، در هر زماني بر هر فرد مسلماني اعم از زن و مرد واجب است و بويژه در دوران ما به خاطر اينكه امت اسلامي توسط دشمنان خدا مورد هجوم وحشيانه جهت سلب جوهر دعوت اسلامي در درون مسلمانان قرار گرفته ، واجبتر است .
دعوت به سوي خدا مقامي بسيار والا براي دعوتگر محسوب ميشود . خداوند در اين رابطه ميفرمايد : « و من احسن قولاً ممن دعا الي الله و عمل صالحاً و قال انني منالمسلمين / سخن چه كسي بهتر و زيباتر از سخن كسي است كه مردم را به سوي خدا دعوت ميكند و خود نيز عمل صالح و شايسته انجام ميدهد و ميگوييد ما از زمرة مسلمانان هستيم . »
دعوت به سوي خدا داراي اجر و پاداش بسيار بزرگ و عظيمي است . پيامبر اسلام ميفرمايد : « اگر خداوند فردي را به وسيلة تو هدايت دهد ، اين براي تو بهتر از دنيا و مافيها است . »
دعوت به سوي خدا در اين وضعيت ناهموار و درهم و برهم و در ميان آن همه پرچمها ، گرايشها ، گمراهيها ، شك و شبهها و ... جزو مهمترين و ضروريترين كارها است .
دعوت به سوي خدا مرحلهاي مهم از مراحل فعاليت جدي اسلامي است ، و اين جزو مرحلهي قبل از مرحله « تكوين و تربيت » يعني « تعريف » است .
و دعوت شامل دو نوع است ، يكي دعوت عمومي آنهم با حضور در جلسات و تدريس و با وسايل اطلاعرساني همانند كتاب ، روزنامه ، مجله ، نوار ... ميباشد . و ديگري نيز دعوت فردي است كه اهميت آن از دعوت عمومي كمتر نيست . و ما در اينجا با كمي تفصيل به تعريف آن خواهيم پرداخت ؛ و اين نيز شامل دو قسم است .
يك : مربوط به معاني و روش دعوت و پيشرفت تدريجي بنا بر چگونگي مراحل مختلف آن است .
دو : پيرامون مشخصات دعوت فردي و ويژگيهاي داعياي كه مشغول دعوت فردي است .
نخست پيرامون روش و مراحل دعوت فردي :
لازم است ما واقعيت مسلماناني را كه قرار است آنها را به سوي خدا دعوت كنيم بشناسيم – ما در اينجا تنها سخن از دعوت مسلمانان ميرانيم – زيرا آنچه كه مطلوب و مورد نظر ميباشد اين است كه بايد ما واقعيتي كه مسلمانان در آن بسر ميبرند ، و فهم ناقص و سهلانگاري و بيعملي و تندروياي كه نسبت به اسلام دارند را به فهم كامل و صحيح و فراگير و پاك از دين – به گونهاي كه پيامبر آن را آورد – تغيير دهيم و آنها را نسبت به خواستهاي كامل دين و بعداً چگونگي تحقق بخشيدن به اين خواستها ، بنا بر روش كامل و صحيح ، آگاه كنيم .
با كمي تحقيق راجع به جامعه خويش پي به ضعف ايمان و يا ايمان بيروح مردم خويش همراه با عدم شناخت صحيح آنها از حقيقت دين و همچنين هجمهي فكرياي كه نسبت به آنها صورت گرفته ، ميبريم ؛ و همراه با اينها نيز از وضعيت اسفناك بسياري از مسلماناني كه در آن قرار گرفتهاند و عملاً دارند آگاهانه يا ناآگاهانه زمينه را براي دشمنان جهت بكارگيري بعضي از مسلمانان عليه دين ، فراهم كردهاند ، اطلاع پيدا ميكنيم .
هرگز از اينها انتظار بيداري ، حركت ، تلاش و توليد براي اسلام نميرود ؛ مگر اينكه نخست ايمان را در درون آنها بيدار كرد و آنها را به سوي شناخت و حركت و تلاش و ارتقاءدهي به خويش جهت رسيدن به مدارج والاي تلاشگران و دعوتگران صالح ، تشويق نمود .
و آنچه كه ميتواند مثمرثمر واقع شود اين است كه پايبندي به نظم و قانون در مسير حركت ، مسئلهاي بسيار مهم و لازم ميباشد ، و نبود نظم و قانون ( صد در صد ) منجر به عقبگرد و خاموشي و افت خواهد شد .
بايد دعوت را با فردي ناآگاه و ساده آغاز كنيم ، و او را مرحله به مرحله و گام به گام در باب توضيح نحوة حركت با گروهي همانند اين ، به حركت درآورد .
و در حقيقت ميان اينها افرادي وجود دارند كه از موفقيت و شرايط خوب و بزرگي برخوردارند و زودتر از آنها جواب دعوت شما را ميدهند ، بهتر آن است كه نخست دعوت خود را با آنها از راه گفتگو پيرامون ] لزوم [ صرفهجويي در وقت و فعاليت ، آغاز كرد .
حال و وضعيت بسياري از مسلمانان كه دنيا آنها را به خود مشغول و آنها را از طاعت و عبادت خدا منصرف و منحرف نموده همانند گروهي ميباشند كه در خواب فرو رفتهاند و آتش دارد به آنها نزديك ميشود ، آنها اگر همچنان در خواب باشند ، آتش آنها را طعمة خود خواهد كرد ؛ اما در ميان اين خفتگان كساني وجود دارند كه اين حادثه را نظاره ميكنند ولي توان دفع آتش از اين خفتگان را ندارند ، آنچه كه بايد آنها آن را انجام دهند ، اين است كه بايد خفتگان را بيدار كنند ، تا هر يك از آنها راهي را جهت مهار آتش بيابند ، و هر تلاش و هشداري براي فرار از آتش قبل از بيدار كردن خفتگان ، بيفايده است و اصلاً جواب آنها را هم نخواهند داد زيرا در خواب فرو رفتهاند اين هشدارها را نميشنوند ؛ پس آنچه كه نخست لازم است همانا بيدار كردن خفتگان و بعداً برحزر داشتن آنها از اين حادثه ميباشد .
ولي اكثراً واكنش خفتگان در اين مواقع در برابر بيدارگران اين است كه از آنها ميخواهند دست از سرشان بردارند ، و در خواب فرو ميروند و بر آن پافشاري ميكنند ، زيرا از خواب لذت ميبرند و نميخواهند كسي آنها را بيدار كند ...
او چنين خواستهاي دارد و همچنان در خواب است و هرگز بيدار نشده زيرا گر واقعاً بيدار ميشد و آتش را ميديد قطعاً از آن فرار ميكرد ] و خواب را از خود حرام ميكرد ، [ ؛ و اگر به او گفته شود كه تو را بيدار كردهاند ، او هرگز بدين سخن باور نميكند و الا بيداري وي همگام با دوري و فرار از آتش ميبود .
وضعيت داعي الي الله و همراه با كساني كه قرار است آنها را به سوي خدا دعوت كند ، همانند اين است .
داعي بايد در دعوت مردم صبر و تحمل داشته باشد و اذيت و آزارها و بيادبيهايي كه از طرف مردم نسبت به او روا داشته ميشود را تحمل كند . و بايد در اين راه پيامبر بزرگوار را مقتداي خود قرار دهد . او در راه دعوت مردم با انواع اذيت و آزارها روبهرو شد ، اما صبر را پيشه كرد و همچنان بر دعوت مردم پا بر جا ماند و ميگفت : « رب اهد قومي فانهم لا يعلمون / خدايا قوم من را هدايت ده زيرا آنها نميدانند . »
و در اين رابطه هم امام بنا به اخوان المسلمين توصيه ميكند كه :
« كونوا مع الناس كالشجر يرمونه بالحجر و يرميهم بالثمر / با مردم همانند درخت ميوه باش ، اگر تو را با سنگ زدند تو آنها را با ميوه جواب بده . »
مراحل دعوت فردي :
مرحلهي نخست در دعوت فردي : در اين مرحله داعي بايد براي ايجاد رابطه و تعارف با كسي كه ميخواهد آن را دعوت كند ، تلاش نمايد ؛ تا جايي كه اين فرد عيناً و عملاً احساس كند كه تو به او توجه ميكنيد . و اگر غايب شد از او سؤال خواهيد كرد ... و نبايد در اين مرحله از هيچ يك از مسايل دعوتي سخني راند تا درون وي باز شود و آمادگي درك آنچه كه به او گفته ميشود را داشته باشد تا از آنها استفاده ببرد .
و بايد اين مرحله تا بدان جا طول بكشد كه مدعو پاسخ درخواست وي را بدهد و براي شنيدن و گوش سپردن به آنچه كه به سوي آن دعوت ميشود ، اعلام موافقت كند ، و ممكن است اين مرحله چند هفته طول بكشد . و هر سخني با او قبل از طي كردن اين مرحله چه بسا باعث نفرت وي از اين دعوت و عدم پاسخ مثبت بدان ميباشد .
مرحلهي دوم : در اين مرحله داعي بايد تلاش كند بطور غير مستقيم ايمان خفته و بيروح درون مدعو را بيدار كند . و نبايد مستقيماً پيرامون قطيه ايمان با او صحبت كرد .
بلكه بهتر آن است كه با روش عادي و طبيعي كما اينكه آن ( ايمان ) اصلاً مورد نظر نيست ، با او بحث را آغاز نمود .
داعي بايد به دنبال فرصتي باشد تا پرنده يا درختي يا جانواري يا هر مخلوق ديگر خدا را ببيند و با مدعو راجع به قدرت خدا و خلق و عظمت آن مخلوق صحبت كند ، مثلاً اينكه اين درختها و اين گياهان چگونه از اين خاك و به سبب آب روئيدهاند و بعضي از آنها در ساقه و برگ ، گل و ميوه و رنگ و بو و طعم با هم فرق دارند ، در حالي كه از يك آب ميآشامند و در يك خاك بزرگ شدهاند ؛
( صنع الله الذي أتقن كل شيء / اين ساختار خدائي است كه همه چيز را محكم و استوار آفريده است. نمل آيه 88 )
و اينكه آيا دانشمندان با وجود آنكه به قلههاي دانش رسيدهاند ، آيا مي توانند در فعاليت خويش مثلاً دانهاي گندم را درست كنند ] گندم مصنوعي [ كه اگر آن را در زمين بكارند و آن را آب دهي كنند و بعداً به صورت دانهاي گندم در آيد ؟
آنها هرگز نميتوانند اين كار را بكنند ، زيرا رمز و راز رويش و رشدي كه خداوند در دانهها آفريده خاص خدا است و بشر نميتواند اين خاصيت را در دانههاي مصنوعي قرار دهد . همانگونه كه اگر تمامي مردم جمع شوند تا اينكه پشهاي را بسازند ، آنها هرگز نميتوانند زيرا آفرينش و حيات خاص خداي يكتا است .
بدين گونه با او صحبت ميشود و اين را با شيوههايي گوناگون با او تكرار ميكنيد ، تا اينكه تفكر در آفريدههاي خدا به ازن خدا منجر به تنزيه و تقديس خدا نزد وي گردد . و اين نيز بنا به فرموده خداوند است كه مي فرمايد : « و يتفكر ون في خلق السموات و الارض ربنا ما خلقت هذا باطلاً سبحانك فقنا عذاب النار / پروردگارا ! اين ( دستگاه شگفت كائنات ) را بيهوده و عبث نيافريدهاي ؛ تو منزه و پاكي پس ما را از عذاب آتش محفوظ دار . آل عمران آيه 191 »
اين آيه بر اين امر تأكيد ميورزد كه نتيجه تفكر و انديشه ، تنزيه و تعظيم خدا خواهد بود ؛ و فرد را وادار به ياد كردن از روز آخرت و حساب و كتاب و پاداش و سزاي آن ميكند ، فرد مؤمن وادار به اين خواهد شد كه به آستانه قدسيت الهي دست نياز و نيايش بلند كند و بگويد بار خدايا ! مرا از عذاب آخرت مصون و محفوظ بدار . اين چنين با بيدار كردن ايمان به خدا و به وحدانيت و ويژگيهاي قدرت و كمال او ، قلبش زنده خواهد شد و براي شناخت خدا تلاش خواهد كرد ، و از غفلت بيدار ميشود و براي تكميل قضية ايمان به آخرت و به حيات دوباره و حساب و كتاب و سزا و جزاي روز آخرت ، آمادگي پيدا ميكند . و همچنين از وظيفة اصلي ] همانا عبادت و بندگي ذات اقدس [ كه خدا ما را به خاطر آن در اين دنيا آفريده ، شناخت پيدا خواهد كرد و هرگز تصور نميكند كه خالق بيهمتا ما را بدون هيچ هدفي آفريده باشد .
و شايد مورد فايده واقع شود كه اگر به مسئله تكريم و بزرگداشت انسان توسط خدا به خاطر جنبه معنوي و ملكوتي آن ، پرداخته شود ; و اينكه بسياري از مردم اين جنبه را اهمال كردهاند و تنها جنبه مادي را در نظر دارند و براي آن زندگي ] و تنها آن را تقويت [ ميكنند . و بايد براي داعي توضيح داده شود كه عقيده و فكر صحيح براي تغذيه جنبه معنوي و ملكوتي – كه در آن سعادت دنيا و آخرت هست – لازم و ضروري است .
و گفتگوها اين چنين پيرامون مسايل ايمان ادامه مييابد . و هنگاميكه اين مسايل در درون وي بيدار شدند او در اعمال و رفتار خويش تجديد نظر خواهد كرد ، و احساس ميكند كه اگر همچنان بر ضعف و يا اهمال ايمان پا بر جا باشد و از خدا غفلت ورزد و از ايشان اطاعت نكند و رو به معصيت خدا بنمايد ، در روز آخرت با عذاب سخت خدا روبهرو خواهد شد روزي كه هيچ گريز و مفري براي وي نيست .
بعد از اين ، به آساني ميتوان او را تسليم خواستههاي خود از جمله پايبندي به تعاليم اسلام ، كرد .
مرحلهي سوم : داعي در اين مرحله ، مدعو را در اصلاح حال و وضعيتش كمك خواهد كرد ، و او را به طاعت و عبادات فرض شده آشنا ميكند ، و اينكه بايد آنها را پيگيري و نظم دستوراتشان را رعايت نمايد و از عصيان و نافرماني خدا دوري گزيند و خود را متخلق به اخلاق اسلامي كند .
و بسيار خوب و مفيد است كه كتابهايي ساده و آسان را در مسايل عقيدتي ، عبادتي و اخلاقي براي وي تهيه شود تا آنها را مطالعه كند . و همچنين به وي پيشنهاد شركت در بعضي از درسها و موعظهها شود ، تا اهل خير و صلاح را بشناسد و از بدرفتاران و هرزهگويان دوري جويد . و بايد جوّي را براي وي فراهم كرد كه او را براي تكميل شخصيت اسلامي ياري رساند .
داعي بايد صبر داشته باشد و مدعو را همچنان دنبال كند تا اينكه قدم وي در اين راه استوار و محكم گردد ؛ و نبايد مدتي طولاني او را بدون تعهد و همكاري ترك گويد . تا حركت وي ادامه پيدا كند و از عوامل سستي و تنبلي و كمكاري دوري جويد ؛ و اين مرحله چند هفته و يا چند ماه طول ميكشد تا شخصيت اسلامي وي بدون نوسانات و هيجان زندگي ، محكم گردد .
و اين را هم بگوئيم : كه بالفعل افراد بسياري بدين صورت هستند و ميتوان مرحلهي چهارم – كه الان خواهد آمد – را با آنها آغاز كرد و البته اين بايد حتماً بعد از تحقق مرحلة نخست كه همانا ايجاد رابطه و علاقه خوب با مدعو است تا اينكه آماده و حاضر تداوم گفتگو و بحث پيرامون انجام واجبات دعوت ، باشد .
مرحلهي چهارم : در اين مرحله داعي بايد معناي شموليت و فراگيري عبادت را توضيح دهد ؛ و اينكه نبايد آنها را تنها در نماز و روزه و حج و زكات خلاصه كرد . بلكه عبادت شامل تمام جوانب زندگي انسان اعم از خوردن ، آشاميدن ، پوشانيدن ، علم ، تلاش ، ازدواج ، ورزش ، سرپرستي خانواده ... خواهد شد . و همگي اينها بنا به دو شرط ذيل نزد خدا عبادت محسوب ميشوند .
1 . نيت صحيح و مطابقت آن با دستورات الهي ؛ يعني هدف ، استعانت و ياري جستن از آنها براي انجام طاعت و عبادت خدا و تحقق بخشيدن به مراد و هدف الهي در خلافت و جانشيني انسان در كره خاكي ، باشد .
هدف از خوردن و آشاميدن ، خود را تقويت كردن براي توانايي انجام طاعات و اجراي فرامين الهي است ؛ پس خوردن و آشاميدن طاعت به شمار ميآيد و اينها مايهي ثواب ما خواهند شد .
يا ما دانش را ميآموزيم تا مايهي خير و بركت و منفعت براي مسلمانان و دولت اسلامي باشيم ؛ پس علم و دانش نيز عبادت است ، و ما به خاطر صرف وقت و تلاش علمي امان ، مستحق پاداش الهي واقع خواهيم شد .
و يا فعاليت و تلاش در هر رشتة تخصصي نيز ، عبادت محسوب ميشود . كسب مال و ثروت حلال عبادت است زيرا حيات ما بدان وابسته است .
يا ما ازدواج خواهيم كرد تا اينكه دامن خود را از معصيت و گناه محفوظ بداريم ، و خانوادهاي اسلامي كه پايه و اساس براي تشكيل حكومت اسلامي است را سر و سامان د هيم ؛ و تا اولاد و نسلي صالح – كه ما تعهد به تربيت آنها بنا بر قواعد و قوانين اسلامي هستيم – به وجود آيند و تا خدا بوسيله آنها دين خود را عزت بخشد ؛ پس ازدواج نيز عبادت است . و تلاش در تربيت افراد هم عبادت محسوب ميشود .
ما ورزش ميكنيم تا بدنمان از لحاظ جسماني قوت پيدا كند و بتوانيم لباس دعوت و جهاد در راه خدا را بر تن كنيم ، پس ورزش نيز عبادت خواهد بود ...
پس بدين گونه دنيا به محرابي بزرگ ت